logo

Kristallnachtherdenking – Antisemitisme, racisme en discriminatie toen en nu

11-11-2016 13:08

Voor en na de Kristallnachtherdenking werden Platform Stop Racisme en Uitsluiting, de mensen van de Uilenburger Synagoge en sprekers Jerry Afriye, Janneke Stegeman en Jaap Hamburger behoorlijk onder druk gezet. Verontrustende artikelen doken op in de media en waarheden werden ongegeneerd verdraaid. Marlijn de Jager van Een Ander Joods Geluid was aanwezig tijdens de Kristallnachtherdenking in de schitterend gerenoveerde Uilenburger Synagoge en doet verslag van een waardevolle herdenkingsavond waarin sprekers openhartig stof tot nadenken gaven en waarin vooral gepleit werd tegen haat zaaien, racisme en uitsluiting. Dat was in 1938 schandalig en dat is het anno 2016 nog steeds.

Spreker Jerry Afriye
Dichter en antiracismeactivist Jerry Afriye verbaasde zich over het feit dat er twee Kristallnachtherdenkingen zijn. “Is er geen ruimte om samen de Kristallnacht te herdenken?” vraagt hij zich af. Het is kennelijk te moeilijk om elkaar onder ogen te zien en normaal met elkaar te communiceren. “Het is toch juist een tijd waarin je zegt: All hands on deck”, vindt Afriye. We leven volgens hem in spannende tijden, waarin Trump plots president van Amerika is en waarin nog volop racisme en onrecht aanwezig is. Hij merkt dat zelf al op kleine schaal bij de Anti-Zwarte Pietencampagnes die hij voert. Mensen willen niet begrijpen dat deze oude traditie racistisch overkomt. Ze vinden hem een zeurpiet. Hij vult zijn woorden aan met twee gedichten. Eén over het leggen van een krans bij iemands graf en één over racisme en uitsluiting en hoe respectloos mensen met elkaar omgaan. Hij vergelijkt mensen met dieren. “Als dieren doen we het goed, maar als mensen moeten we nog veel leren.”

Spreker Janneke Stegeman
Theoloog des Vaderlands Janneke Stegeman vertelt over haar gevoel bij herdenkingen. Ze groeide op in christelijke kringen en legt uit dat herdenken een goed gevoel gaf. Je staat aan de goede kant en je herdenkt kwade gebeurtenissen uit de geschiedenis. Herdenken kan sussend zijn, terwijl het zou moeten voelen als gevaar. Bij een herdenking stel je gevaarlijke vragen. De Kristallnacht herinnert ons aan antisemitisme. Iets wat nog steeds bestaat. Net als islamofobie, racisme en geweld tegen vrouwen. Stegeman vertelt dat antisemitisme en islamofobie dezelfde wortels hebben. In de Middeleeuwen al, in de tijd van Maarten Luther bijvoorbeeld, werden zowel joden als moslims bedreigd. Ook vandaag de dag voelen meerdere bevolkingsgroepen zich onveilig. Stegeman vertelt ons dat we moeten weigeren dit allemaal maar te laten gebeuren. Politici maken gebruik van angst en sluiten moslims uit. Racisme is een levend gegeven. “We moeten lezen, schrijven, onderwijzen en liefhebben. Iedereen floreert zonder uitsluiting.”

Spreker Jaap Hamburger
Ten slotte sprak voorzitter van Een Ander Joods Geluid Jaap Hamburger (op persoonlijke titel) indringende woorden. De Kristallnacht was een uiting van antisemitisme. Een term die tegenwoordig ook een andere betekenis heeft gekregen. Hamburger noemt het ‘nieuw antisemitisme’, waarbij het woord belangrijke zaken (zoals het Israël-Palestinaconflict) vertroebelt. Het lijkt zelfs een kwaadaardige term te zijn, omdat er geen ruimte meer is voor kritiek. “Een vorm van ‘antisemitisme’ waaraan ik mij bij herhaling heb ‘bezondigd’”, zegt Hamburger met ironische ondertoon. De ‘oude’ en ‘echte’ term antisemitisme heeft een diepere betekenis. Hamburger blikt terug op 1938. Tijdens de Kristallnacht werden vierhonderd Joden vermoord. Er werden duizenden synagogen, joodse winkels, scholen, ziekenhuizen en bedrijven in brand gestoken en vernield. Na de Kristallnacht (of eigenlijk Reichspogromnacht) volgden de zogeheten ‘Novemberwochen’: 20.000 tot 30.000 joodse mannen kwamen in concentratiekampen terecht. En dat was nog maar het begin… Antisemitisme in zijn ergste vorm. Met deze historie in gedachten deelde Jaap Hamburger drie opmerkingen over antisemitisme met de aanwezigen.

  1. De ‘Reichspogrom’ werd georganiseerd door figuren als Goebbels, Heydrich, Hess en Gestapochef Müller, met instemming van Hitler. De reguliere politie, Gestapokantoren en de Sicherheitsdienst werden allemaal op de hoogte gesteld van de plannen. Hamburger kijkt naar het hedendaagse Nederland en laat ons inzien dat het bedrijven van antisemitisme hier geen doelstelling is. Er zijn in Nederland geen overheidsorganen of politieke partijen die zich uitspreken tegen de joden. Helaas is er wel spraken van individuele en incidentele uitingen tegen joden. Er is echter wel een politieke partij die zich tegen de islam uitspreekt. Niet alleen in Nederland trouwens. Volgens Hamburger kan het herdenken van de Kristallnacht ons leren hoe een samenleving klaargestoomd wordt om zich massaal en volledig overtuigd tegen een specifieke groep te keren.
  2. De tweede gedachte die Hamburger met het publiek deelt, gaat over hoe de traumatische Joodse historie nog vaak wordt aangehaald (logisch ook… ). Hamburger vraagt zich af we ook onbevooroordeeld sociale, psychologische en andere overeenkomsten kunnen zoeken en onderzoeken, met het oog op andere vormen van discriminatie en uitsluiting. Hamburger benadrukt het antisemitisme niet te relativeren. “Het kan mensen helpen beter te begrijpen hoeveel leed uitsluiting veroorzaakt.” Joden willen niet apart behandeld worden (en terecht), maar waarom staan ze dan vaak niet open voor een vergelijking met andere historische trauma’s of met andere groeperingen die uitgesloten worden. Het ‘joodse slachtofferschap’ is niet het enige.
  3. Ten derde vraagt Hamburger zich af of het woord antisemitisme niet te snel en te vaak wordt gebruikt. Een voorbeeld: kritiek op Israël wordt zonder nadenken bestempeld als antisemitisch, terwijl daar absoluut geen sprake van is. “Als ik rondkijk, is deze synagoge voor zeker de helft gevuld met antisemieten”, zegt Hamburger spottend.

Hamburger besluit zijn betoog met de behoefte om samen te werken. Polariseren roept tegenkrachten op. In plaats daarvan kan men beter samenwerken en verbinden.

Tussen de overdenkingen door speelde het duo Smit & Vlaar prachtige, Jiddische muziek. De bezoekers konden de woorden laten inzinken en terugdenken aan 1938. We gingen met een duidelijke boodschap naar huis: racisme, antisemitisme, uitsluiting en opruiing zijn nog steeds actueel en daar kunnen we samen iets tegen doen.