logo

De ongelovige Jood – verslag van een Human Library

15-12-2016 14:49

Dat klinkt onbedoeld wat dramatischer dan ‘The Secular Jew’, de titel van het boek dat ik mocht zijn in de Human Library, onlangs georganiseerd op het Leiden University College in Den Haag door Sara Bolghiran en anderen. Er waren zo'n tien boeken aanwezig met titels als ’The Syrian Refugee’, ’The Transgender’, ’The Hijabi’, ’The Queer Chinese’ en ’The Sex Worker’. De Human Library: volgens de organisatoren een project om de diversiteit van de Nederlandse samenleving te vieren, vooroordelen te doorbreken en de echte mens achter het stereotype te ontdekken.

Alle boeken kregen een eigen plekje in het gebouw en in drie ronden konden de bibliotheekgangers in kleine groepjes en onder begeleiding van de bibliothecaris een boek raadplegen. De bedoeling was om als ‘boek’ eerst een korte inleiding (de inhoudsopgave) te geven en daarna van de bezoekers vragen en opmerkingen te krijgen. Voertaal was Engels.

Als, zo schatte ik in, het oudste boek en de oudste bezoeker, werd ik bij binnenkomst zeer aangenaam verrast door de aanwezigheid van uitsluitend jonge 'bibliotheekbezoekers', in grote getale opgekomen en dat op een doordeweekse avond in een verder stil en koud Den Haag. Jonge mensen, zo bleek vooral later in de doorloop van de groepjes, van diverse nationaliteiten, achtergronden, gezindten - dat blijft toch een mooi ouderwets Nederlands woord - en geaardheden.

Ik had mij voorgenomen mijn boek te beginnen met iets te vertellen over mijn familie, mijn afkomst. Een Joodse vader, geboren in 1911 in wat nu de Oekraïne is, de vlucht van de familie naar Wenen, toen de Eerste Wereldoorlog die uitbrak, mijn vader die zich afkeerde van het geloof, omdat zíjn vader meer in de synagoge was dan dat hij zich om zijn gezin bekommerde en mijn vader die als werkloze boekbinder in de jaren dertig naar Amsterdam kwam, een gelukszoeker heet dat nu. En hoe hij daar trouwde met een vrouw, zelf een kind van een Protestantse vader en een Katholieke moeder. En hoe dat heeft geholpen om de oorlog in Nederland door te komen, op enkele 'narrow escapes' na.

De eerste groep die mij kwam bezoeken bleef aandachtig luisteren, had tussendoor geen vragen en dus bleef ik als boek maar praten, door naar het hoofdstuk over Een Ander Joods Geluid, waar ik nu bijna 16 jaar bij betrokken ben.In de volgende twee groepen kwamen wel vrij snel de vragen op. Vooral over identiteit. Hoe kan je Joods zijn als je niet gelooft? Wat is het dan wel, dat Joods zijn of die Joodse achtergrond? We kwamen op vergelijkbare 'situaties' bij andere religies. Boeiend was te merken hoe sommigen wat worstelden met een 'ongelovige' Jood en anderen zich juist leken te herkennen in het hebben van een achtergrond, die je meekrijgt zonder er om te vragen.

Met de lotgevallen in mijn familie, zoals het omkomen van mijn eveneens seculiere ooms Max en Oscar, was het niet moeilijk voorbeelden te noemen van hoe anderen bepalen tot welke groep je behoort en wat dat 'wegzetten als groep' voor een vreselijke gevolgen kan hebben. En hoe het verleden soms weer angstig nabij komt in situaties die niet hetzelfde zijn, maar wel heel herkenbaar: de oudste zus van mijn vader, vooralsnog eind jaren dertig veilig aanbeland in Nederland, die bezig was met het vinden van wegen om haar andere broers en haar zuster in Duitsland en Oostenrijk ook naar veilig gebied te brengen. Daarbij stuitte zij elke keer weer op nieuwe en andere regels die het vluchtelingen zo moeilijk mogelijk moesten maken. Uit haar bewaard gebleven brieven aan haar broer in het verre Amerika blijkt haar paniek en wanhoop. Natuurlijk kon ik ook verhalen over de meer vermakelijke stereotiepe reacties, zoals de excuses die ik zo af en toe krijg als ik ergens een praatje houd en er geen koshere broodjes zijn geregeld.

In deze nieuwe IJstijd van Trump, Brexit, Wilders en ga zo maar door, was deze avond in Den Haag, met deze grote opkomst van jonge mensen en hun enthousiasme om de boeken te leren kennen, voor mij zeer inspirerend en vooral hoopgevend. Tegelijkertijd realiseerde ik mij hoe belangrijk het is dat deze jonge mensen en allen die willen openstaan voor de 'ander' met elkaar verbinding zoeken. Dat is niet bedoeld als softe praat. Met deze flinke en gure tegenwind moeten individuen en organisaties die opkomen voor minderheden, voor mensenrechten en tegen discriminatie met elkaar zoeken naar mogelijkheden en middelen om samen sterker te staan en om hun opvattingen eensgezind uit te dragen.

Een Ander Joods Geluid wil bijdragen aan de oplossing van het conflict tussen Israël en Palestina, op weg naar een vrij Palestina en een beter Israël. Dat doet het en dat doe ik juist omdat het daarbij in de kern gaat om het tonen van respect voor de ander, om je eigen recht niet te halen ten koste van het recht van de ander en om in de 'ander' steeds mens te blijven zien.

Dat er nog veel human libraries mogen komen en dat er dan vooral heel veel bibliotheekbezoekers zullen zijn.

Max Wieselmann